ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ನ್ಯೂಸ್, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ:
ಕರ್ನಾಟಕದ ನಾಡಹಬ್ಬವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕಾದರೆ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಾಯವಾದ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯ. ದಸರಾ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡದ್ದಲ್ಲ. ಅದು ರಾಜಶಕ್ತಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ, ಸೈನಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಕಲೆ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಜನಸಂಭ್ರಮಗಳ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ಬೆಳೆದ ರಾಜೋತ್ಸವವಾಗಿದೆ. ಈ ಪರಂಪರೆಯ ಬೇರುಗಳು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮಹಾನವಮಿಯವರೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ನವರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಶಮಿಯನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವದ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾನವಮಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಜದರ್ಬಾರ್, ಸೈನಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಆನೆ–ಕುದುರೆಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ, ಸಾಮಂತರಿಂದ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಕೆ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರವೂ ಈ ರಾಜೋತ್ಸವ ಪರಂಪರೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮರೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕಾಲ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹೊಸ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಅಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವೂ ಒಂದಾಯಿತು.
ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ್ ವಂಶದ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಪ್ರಥಮರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1610ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ದೊರೆಯಿತು. ಕಾವೇರಿ ನದಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವು ಕೋಟೆ, ಅರಮನೆ, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಉತ್ಸವಕ್ಕೂ ವಿಶೇಷ ರಾಜಾಶ್ರಯ ದೊರೆಯಿತು. ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಾನವಮಿ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಒಡೆಯರ್ ಅರಸರು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ದಸರಾವನ್ನು ರಾಜವೈಭವದಿಂದ ಆಚರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವು ದಸರಾ ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಅರಮನೆಯೊಳಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು, ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳು, ರಾಜದರ್ಬಾರ್ ಮತ್ತು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮೆರುಗನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವು.
ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆ ಮತ್ತು ರಾಜಬೀದಿಗಳು ಅಲಂಕಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ರಾಜನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಆನೆ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ವಾದ್ಯ–ಮೇಳಗಳು, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಉತ್ಸವದ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಾಮಂತರು, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ನಾಯಕರು ಮತ್ತು ರಾಜಾಶ್ರಿತರು ಅರಸನಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ದಸರಾ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವ, ಸೈನಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಅವಕಾಶವೂ ಇದಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾವು ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸವವಷ್ಟೇ ಆಗಿರದೆ, ಅರಮನೆ ಮತ್ತು ಜನಸಮುದಾಯದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುವ ರಾಜೋತ್ಸವವಾಗಿತ್ತು. ರಾಜನ ವೈಭವವನ್ನು ಜನರು ಕಣ್ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಜನರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯೇ ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ಜೀವ ತುಂಬುತ್ತಿತ್ತು.
ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಾನವಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾವನ್ನು ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಮ್ಯತೆಗಳು ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಎರಡೂ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ರಾಜಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು. ರಾಜಮೆರವಣಿಗೆ, ಆನೆ–ಕುದುರೆಗಳ ಬಳಕೆ, ಸೈನಿಕ ವೈಭವ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಎರಡೂ ರಾಜೋತ್ಸವಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾವನ್ನು ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಾನವಮಿಯ ನೇರ ಪ್ರತಿರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ರಾಜೋತ್ಸವ ಪರಂಪರೆ ನಂತರದ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹೊಸ ರೂಪ ಪಡೆದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಸೂಕ್ತ. ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವ ಮಹಾನವಮಿ, ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ್ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿತು.
ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವು ಕೇವಲ ದಸರಾ ಆಚರಣೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಯೂ ಬೆಳೆಯಿತು. 18ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಹೈದರಾಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದರೂ, ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ರಾಜಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ದಸರಾ ಪರಂಪರೆ ಇತಿಹಾಸದ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು. 1799ರಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಮರಣದ ನಂತರ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯರ್ ವಂಶದ ಆಳ್ವಿಕೆ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಈ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವೂ ಬದಲಾಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು.
ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಪರಂಪರೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯದೆ, ಇಂದಿಗೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುವುದು. ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಕೋಟೆ, ಅರಮನೆಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ನಡುವೆ ನಡೆಯುವ ಇಂದಿನ ದಸರಾ ಆಚರಣೆ ಹಿಂದಿನ ರಾಜವೈಭವದ ನೆನಪನ್ನು ಜನಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ಉತ್ಸವವು ಹಿಂದಿನ ರಾಜದರ್ಬಾರದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು, ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಜನರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾ ಕೇವಲ ಒಂದು ಹಳೆಯ ಆಚರಣೆಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಗರವು ತನ್ನ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ವರ್ತಮಾನದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಕಾವೇರಿ ತೀರದ ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಆಚರಣೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುವುದು ಅದರ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ರಾಜೋತ್ಸವ ಪರಂಪರೆಯ ಜೀವಂತಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.
ಆದರೆ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ರಾಜಕೀಯ ಮಹತ್ವ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. 1799ರ ನಂತರ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಮೈಸೂರಿನತ್ತ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ರಾಜಧಾನಿ ಬದಲಾದಂತೆ ರಾಜಾಶ್ರಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವೂ ಬದಲಾಯಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ದಸರಾ ಉತ್ಸವದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವೂ ಕ್ರಮೇಣ ಮೈಸೂರಿಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಯಿತು. ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯರ್ ಅರಸರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದ ದಸರಾ ಪರಂಪರೆ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿತು.
ಹೀಗಾಗಿ ಹಂಪಿಯ ಮಹಾನವಮಿಯಿಂದ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದಸರಾವರೆಗೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮೈಸೂರಿನ ದಸರಾವರೆಗೆ ಸಾಗಿದ ಈ ಪರಂಪರೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ರಾಜೋತ್ಸವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವು ದಸರಾದ ಒಂದು ಹಳೆಯ ರಾಜಧಾನಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಂಡಿಯಾಗಿದೆ.
ಲೇಖನ: ಡಾ. ಜಿ.ವಿ. ಮಂಜುನಾಥ, ಉಪನ್ಯಾಸಕರು, ಕೊಟ್ರೆ ನಂಜಪ್ಪ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, ಹೊಳಲ್ಕೆರೆ, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ.
