ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ನ್ಯೂಸ್, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ:
ಕೊಡಗಿನ ದಸರಾ; ಕರಗೋತ್ಸವದಿಂದ ಜನೋತ್ಸವದವರೆಗೆ:….
ಕೊಡಗಿನ ದಸರಾ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ಬರುವುದು ಮಡಿಕೇರಿ ನಗರದ ಬೆಳಕಿನ ವೈಭವ, ಕರಗಗಳ ಸಂಭ್ರಮ, ದಶಮಂಟಪಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೊಡಗಿನ ವಾಲಗದ ನಾದ. ಮೈಸೂರಿನ ದಸರೆಯಂತೆ ಅರಮನೆಯ ರಾಜವೈಭವ, ಜಂಬೂಸವಾರಿ ಮತ್ತು ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ಇಲ್ಲಿನ ದಸರೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುಗಳಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ಹೊರಟು ನಗರದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಕರಗಗಳು, ಮನೆಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ ಭಕ್ತರ ಹರಕೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ದೇವತಾ ಪರಂಪರೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಶ್ರಮದಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ದಶಮಂಟಪಗಳು ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವೇ ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯ ಜೀವಾಳ. ಹೀಗಾಗಿ ಕೊಡಗಿನ ದಸರೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ನವರಾತ್ರಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ರಾಜಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಜನಪರಂಪರೆಗೆ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡ ಕೊಡಗಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತ.
ಕೊಡಗಿನ ದಸರೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ನವರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಶಮಿ ಆಚರಣೆಗಳು ರಾಜಕೀಯ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದವು. ವಿಜಯನಗರದ ಪತನದ ನಂತರವೂ ಈ ರಾಜದಸರಾ ಪರಂಪರೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ರಾಜಮನೆತನಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರು ಅದಕ್ಕೆ ರಾಜಾಶ್ರಯ ನೀಡಿ ದಸರೆಯನ್ನು ವೈಭವಯುತ ರಾಜೋತ್ಸವವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದರು. ಇದೇ ವಿಶಾಲ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ನವರಾತ್ರಿ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಕೊಡಗಿನ ಹಾಲೇರಿ ಅರಸರ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೊಡಗು ಆ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತಾ ಆರಾಧನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿಕೊಂಡಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರಾ ಮೈಸೂರು ದಸರೆಯ ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗದೆ, ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ನವರಾತ್ರಿ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಕೊಡಗಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಮ್ಮಿಲನದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ವಿಶಿಷ್ಟ ಉತ್ಸವವಾಗಿದೆ.
ಹಾಲೇರಿ ಅರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೊಡಗು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಮಡಿಕೇರಿ ಅರಸರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ನವರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಶಮಿ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ರಾಜಾಶ್ರಯ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅರಮನೆ ಮತ್ತು ರಾಜಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ನವರಾತ್ರಿ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತಾ ಆರಾಧನೆ, ಆಯುಧಪೂಜೆ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಶಮಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದಸರೆಯು ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದ ಉತ್ಸವವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾಗುವಂತೆ ಉತ್ಸವಗಳ ಸ್ವರೂಪವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. 1834ರಲ್ಲಿ ಕೊಡಗಿನ ಕೊನೆಯ ಅರಸ ಚಿಕ್ಕವೀರರಾಜೇಂದ್ರರ ಆಡಳಿತ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡು ಕೊಡಗು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಂತರ ರಾಜಾಶ್ರಯದ ನವರಾತ್ರಿ ಆಚರಣೆಯ ಹಿಂದಿನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ದಸರೆಯು ಅರಮನೆಯ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ದೇವಾಲಯ, ಭಜನಾ ಮಂದಿರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಬದುಕಿನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸತೊಡಗಿತು.
ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲೇ ಕೊಡಗಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಕ್ತಿದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆ ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಗುರುತಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಮಡಿಕೇರಿ ನಗರವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಶಕ್ತಿದೇವತೆಗಳು ಕಾಪಾಡುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಕುಂದುರುಮೊಟ್ಟೆ ಚೌಟಿ ಮಾರಿಯಮ್ಮ, ದಂಡಿನ ಮಾರಿಯಮ್ಮ, ಕೋಟೆ ಮಾರಿಯಮ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾಂಚಿ ಕಾಮಾಕ್ಷಮ್ಮ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ದೇವತೆಗಳ ಕರಗಗಳು ನವರಾತ್ರಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಗರ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವುದು ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಕರಗವು ಕೇವಲ ದೇವಿಯ ಪ್ರತೀಕವಲ್ಲ. ಅದು ನಗರದ ರಕ್ಷಣೆ, ಜನರ ಆರೋಗ್ಯ, ಸಮುದಾಯದ ಕ್ಷೇಮ ಮತ್ತು ದೇವರ ಮೇಲಿನ ಜನರ ನಂಬಿಕೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಕರಗವನ್ನು ಹೊರುವ ಪೂಜಾರಿಗಳು ವ್ರತಾಚರಣೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು, ವಿಶೇಷ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಕರಗವನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ವಾಲಗದ ನಾದದೊಂದಿಗೆ ನಗರದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮನೆಮನೆಗೆ ತೆರಳುವ ಕರಗಕ್ಕೆ ಜನರು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಹರಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ದಸರಾ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಜನರ ಮನೆಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದಿತು.
ಕರಗೋತ್ಸವದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಐತಿಹ್ಯಗಳು ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯ ಜನಪದ ನೆನಪನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಗಾಢಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೆ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗದಿಂದ ಜನರು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೊಳಗಾದಾಗ ನಾಲ್ಕು ಶಕ್ತಿದೇವತೆಗಳ ಮೊರೆಹೋಗಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರೆ ನಗರದ ಸಂಕಟ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಬೆಳೆದಿತು ಎಂಬ ಕಥನ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ನಿಖರವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಜನರು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಿಸಿದ ಸಂಕಟಗಳಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅರ್ಥ ನೀಡಿಕೊಂಡು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡ ಜನಪದ ಸ್ಮೃತಿಯೆಂದು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಕ್ತ. ಇಂತಹ ಐತಿಹ್ಯಗಳು ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನಲ್ಲ, ಸಮುದಾಯದ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಸಂಕಷ್ಟದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ಜನಮನವೇ ಕರಗೋತ್ಸವದ ಒಳಾರ್ಥವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಮುಖ ರೂಪಾಂತರ ದಶಮಂಟಪಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿದ್ದ ಮಂಟಪಗಳು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡವು. ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳು, ದೇವತೆಗಳ ರೂಪಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಬೃಹತ್ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಬೆಳಕಿನ ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಚಲಿಸುವ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಪರಂಪರೆ ಬೆಳೆದಿತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಂಟಪದ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಸಮುದಾಯದ ಶ್ರಮ, ಹಣಕಾಸಿನ ಸಹಕಾರ, ಕಲಾವಿದರ ಸೃಜನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಹಲವು ದಿನಗಳ ತಯಾರಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಂಟಪಗಳು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರತೀಕಗಳಲ್ಲ. ಅವು ಜನಪದ ದೃಶ್ಯಕಲೆಯ ಜೀವಂತ ರೂಪಗಳಾಗಿವೆ. ಒಂದು ಸಮುದಾಯ ತನ್ನ ನಂಬಿಕೆ, ಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ಸೃಜನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿ ಮಂಟಪಗಳು ರೂಪುಗೊಂಡಿವೆ.
ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯ ಮಂಟಪ ಪರಂಪರೆಗೆ ಭೀಮ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನೂ ಕೆಲವು ದಾಖಲೆಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮೂಲದವರಾಗಿದ್ದ ಅವರು ಮಡಿಕೇರಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ದೇವತಾ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮಂಟಪ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿದರು. 1950ರ ದಶಕದ ನಂತರ ಮಂಟಪಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಲಾತ್ಮಕ ರೂಪ ದೊರೆಯುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾತ್ರವಿತ್ತು ಎಂಬ ದಾಖಲೆಗಳಿವೆ. ಸರಳ ಮಂಟಪಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ಬೆಳಕು, ಬೃಹತ್ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಭವ್ಯ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡವು. ಇದರಿಂದ ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯ ಮೆರವಣಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದೃಶ್ಯಕಲೆಯ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಯುವಕರು, ಕಲಾವಿದರು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಂಘಟನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಅವಕಾಶವೂ ಇದರಿಂದ ದೊರೆಯಿತು.
1969ರಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಸಮಿತಿ ರಚನೆಯಾದದ್ದು ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯ ಜನಪರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಘಟ್ಟವಾಯಿತು. ವಿವಿಧ ಕರಗ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಭಜನಾ ಮಂದಿರಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟನೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ತರುವ ಮೂಲಕ ದಸರೆಯ ಆಚರಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಘಟಿತ ಸ್ವರೂಪ ದೊರೆಯಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಮಕ್ಕಳ ದಸರಾ, ಮಹಿಳಾ ದಸರಾ, ಯುವ ದಸರಾ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದವು. ಇದರಿಂದ ದಸರೆಯು ಕೇವಲ ದೇವಾಲಯದ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ದಶಮಂಟಪಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ನಗರದ ವಿವಿಧ ವರ್ಗಗಳ ಜನರು ಭಾಗವಹಿಸುವ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಜನರು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಾಗಿ ನಿಂತು ನೋಡುವವರಾಗಿರದೆ, ಉತ್ಸವವನ್ನು ರೂಪಿಸುವವರಾದರು. ಇದೇ ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯನ್ನು ‘ಜನೋತ್ಸವ’ವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.
ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ ಅರ್ಥ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ. ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ನವರಾತ್ರಿ ಆಚರಣೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರೂ ತನ್ನ ಜೀವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಅದು ಜನರ ಕೈಗೆ ಬಂತು. ಅರಮನೆಯಿಂದ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ, ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಮನೆಬಾಗಿಲಿಗೆ, ಮನೆಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ನಗರದ ಬೀದಿಗೆ ಮತ್ತು ನಗರದ ಬೀದಿಯಿಂದ ಸಮುದಾಯದ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸಂಭ್ರಮಕ್ಕೆ ದಸರೆಯ ಪಯಣ ಸಾಗಿತು. ಈ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ಕರಗವು ದೇವರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಜನರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರೆ, ದಶಮಂಟಪಗಳು ಜನರ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಬೀದಿಗೆ ತಂದವು. ಹೀಗಾಗಿ ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯ ಇತಿಹಾಸವು ಒಂದು ರಾಜೋತ್ಸವದ ಇತಿಹಾಸ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಅದು ಅಧಿಕಾರದ ಕೇಂದ್ರ ಬದಲಾಗುವಾಗ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹೇಗೆ ಜನರೊಳಗೆ ಹೊಸ ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ವಿಜಯದಶಮಿಯ ದಿನ ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯ ಸಂಭ್ರಮ ತನ್ನ ಉನ್ನತ ಹಂತವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಹಲವು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದ ಕರಗಗಳಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ದಶಮಂಟಪಗಳು ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ವಾಲಗದ ನಾದ, ಜನಪದ ನೃತ್ಯ, ಬೆಳಕಿನ ವೈಭವ, ಪೌರಾಣಿಕ ದೃಶ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಜನಸಾಗರದಿಂದ ಮಡಿಕೇರಿಯ ಬೀದಿಗಳು ಜೀವಂತವಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಂಟಪವೂ ಒಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರಗವೂ ಒಂದು ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವನೂ ಉತ್ಸವದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ದಸರೆಯ ಕೊನೆಯ ದಿನ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯ ಅಂತ್ಯವಲ್ಲ. ಅದು ಹಲವು ದಿನಗಳ ಜನಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ.
ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರಾಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಕರ್ನಾಟಕದ ದಸರಾ ಪರಂಪರೆಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೈಸೂರಿನ ದಸರೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಪರಂಪರೆ, ಅರಮನೆ, ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಜಂಬೂಸವಾರಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದ್ದರೆ, ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಶಕ್ತಿದೇವತೆಗಳ ಕರಗೋತ್ಸವ, ದೇವಾಲಯಗಳ ಪರಂಪರೆ, ವಾಲಗ, ದಶಮಂಟಪಗಳು ಮತ್ತು ಜನಸಹಭಾಗಿತ್ವ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಮೈಸೂರಿನ ದಸರಾ ರಾಜವೈಭವದಿಂದ ನಾಡಹಬ್ಬವಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಮಡಿಕೇರಿ ದಸರಾ ರಾಜಾಶ್ರಯದ ನವರಾತ್ರಿ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವತಾ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಜನೋತ್ಸವವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ಎರಡರ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೂ ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ಛಾಪು ಇದ್ದರೂ ಅವುಗಳ ಅಂತಿಮ ರೂಪಗಳು ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದುಕಿನಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿವೆ.
ಕೊಡಗಿನ ದಸರೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೀಗಾಗಿ ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ನವರಾತ್ರಿಯಿಂದ ಜನಪರಂಪರೆಯ ದಸರೆಯವರೆಗೆ ಸಾಗಿದ ಪಯಣ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು. ಅದರ ದೂರದ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಾಜದಸರಾ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಭಾವವಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಜೀವಂತ ಆತ್ಮವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದು ಕೊಡಗಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಕ್ತಿದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆ, ಕರಗೋತ್ಸವ, ಜನಪದ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ. ರಾಜರು ಬದಲಾದರು, ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬದಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ದಸರೆಯು ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಹೊಸ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಕರಗಗಳು ನಗರದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದವು. ದಶಮಂಟಪಗಳು ಜನರ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯ ವೇದಿಕೆಯಾದವು. ದಸರಾ ಸಮಿತಿಗಳು ಜನರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದವು. ಹೀಗೆ ರಾಜಾಶ್ರಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಉತ್ಸವವು ಜನಾಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.
ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊಡಗಿನ ದಸರಾ ಕೇವಲ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ. ಅದು ಕೊಡಗಿನ ಇತಿಹಾಸ, ನಂಬಿಕೆ, ಜನಪದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಜೀವಂತ ದಾಖಲೆ. ಕರಗ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ನಗರದ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪೂಜಾರಿಯ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ನಂಬಿಕೆಯ ನೆನಪಿದೆ. ದಶಮಂಟಪದ ಹಿಂದೆ ದುಡಿಯುವ ಯುವಕರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಾಲದ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯಿದೆ. ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಜನಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯದ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಮಡಿಕೇರಿಯ ದಸರಾ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಪರಂಪರೆ ಜನರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅರ್ಥ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಕಥೆ. ಕರಗೋತ್ಸವದಿಂದ ಜನೋತ್ಸವದವರೆಗೆ ಸಾಗಿರುವ ಈ ಪಯಣವೇ ಕೊಡಗಿನ ದಸರೆಯ ನಿಜವಾದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.
ಲೇಖನ: ಡಾ. ಜಿ.ವಿ. ಮಂಜುನಾಥ, ಉಪನ್ಯಾಸಕರು, ಕೊಟ್ರೆ ನಂಜಪ್ಪ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, ಹೊಳಲ್ಕೆರೆ, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ.
