ಚಂದ್ರವಳ್ಳಿ ನ್ಯೂಸ್, ಮೈಸೂರು:
ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ನವರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಶಮಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಅದರ ಹಿಂದೆ ಶತಮಾನಗಳ ರಾಜಪರಂಪರೆ, ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಸೈನಿಕ ವೈಭವ, ಕಲೆ, ಸಂಗೀತ, ಮೆರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬದುಕಿನ ಹಲವು ಪದರಗಳಿವೆ. ಈ ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ದೃಶ್ಯ ಸಂಕೇತಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಡಭೇರುಂಡಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಎರಡು ತಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಕ್ಷಿಯಾದ ಗಂಡಭೇರುಂಡವು ಶಕ್ತಿ, ಪರಾಕ್ರಮ, ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ರಾಜಾಧಿಕಾರದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ವಿವಿಧ ರಾಜಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ರಾಜಲಾಂಛನವಾಗಿ ಅದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಮೈಸೂರು ದಸರೆಯ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಗಂಡಭೇರುಂಡದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕೂಡ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಗಂಡಭೇರುಂಡದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಕೇತದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಡಭೇರುಂಡವು ರಾಜಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವೈಭವವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಕೇತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ವಿಜಯನಗರದ ಕೆಲವು ನಾಣ್ಯಗಳು, ಶಿಲ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ತಲೆಗಳಿರುವ ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಕ್ಷಿಯ ರೂಪ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಚ್ಯುತದೇವರಾಯನ ಕಾಲದ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಡಭೇರುಂಡದ ಚಿತ್ರಣ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜರು ತಮ್ಮ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿ, ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ ಮತ್ತು ವಿಜಯದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಇಂತಹ ಪ್ರಬಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಪರಂಪರೆ ವಿಜಯನಗರದ ಪತನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮರೆಯಾಗದೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ನಂತರದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಇದೇ ದೀರ್ಘ ರಾಜಸಂಕೇತ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಡಭೇರುಂಡವು ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುರುತನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.
ಮೈಸೂರು ರಾಜಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಡಭೇರುಂಡವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಚಿತ್ರ ಅಥವಾ ಅಲಂಕಾರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ರಾಜನ ಅಧಿಕೃತ ಗುರುತಿನ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ರಾಜಮುದ್ರೆಗಳು, ರಾಜಪದಕಗಳು, ಅರಮನೆಯ ಅಲಂಕಾರಗಳು, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳು, ಆಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಗೌರವದ ಚಿಹ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಡಭೇರುಂಡ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಎರಡು ತಲೆಗಳಿರುವ ಈ ಪಕ್ಷಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸುವ ಶಕ್ತಿ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಪೌರಾಣಿಕ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯ ಚಿತ್ರಣ ರಾಜನ ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.
ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಂಡಭೇರುಂಡಕ್ಕೆ ದೊರೆತ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ 1892ರಲ್ಲಿ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ‘ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ದಿ ಗಂಡಭೇರುಂಡ’ ಪ್ರಮುಖ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಈ ರಾಜಗೌರವವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಗಂಡಭೇರುಂಡವು ಕೇವಲ ರಾಜನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿರದೆ, ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದವರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿಯೂ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.
ಇಲ್ಲಿಯೇ ಗಂಡಭೇರುಂಡ ಮತ್ತು ದಸರೆಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೈಸೂರು ಅರಸರ ದಸರಾ ಕೇವಲ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಯ ಹಬ್ಬವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ರಾಜನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದರ್ಬಾರು, ರಾಜಗೌರವ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಸನ್ಮಾನ, ಸೈನಿಕ ವೈಭವ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೂ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ದಸರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯೊಳಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದರ್ಬಾರು ರಾಜ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿತ್ತು. ರಾಜನ ವೈಭವವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ವಿವಿಧ ಸಂಕೇತಗಳ ನಡುವೆ ಗಂಡಭೇರುಂಡವೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.
ಮೈಸೂರು ದಸರೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಗಮನಿಸಿದರೂ ಈ ರಾಜಕೀಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಅರಮನೆಯ ದರ್ಬಾರ್, ರಾಜವೈಭವ, ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳು, ಸೈನಿಕ ಪಡೆಗಳು, ವಾದ್ಯಗೋಷ್ಠಿಗಳು, ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ದಸರೆಯನ್ನು ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ರಾಜೋತ್ಸವವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ್ದವು. ಇಂದು ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಿಯ ಉತ್ಸವಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಅಂಬಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತ ಆನೆಯ ಜಂಬೂಸವಾರಿ ದಸರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ರಾಜಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನೇ ದಸರೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದ್ದ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗಂಡಭೇರುಂಡದಂತಹ ರಾಜಲಾಂಛನಗಳು ದಸರೆಯ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ ಕಾಲದ ಅರಮನೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಗಂಡಭೇರುಂಡಕ್ಕೆ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು. ಅವರ ಕಾಲದ ‘ಶ್ರೀ ತತ್ತ್ವನಿಧಿ’ಯಂತಹ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಡಭೇರುಂಡದ ಚಿತ್ರಣ ಮತ್ತು ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ಸಂಕೇತವು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಲಾಂಛನವಲ್ಲದೆ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ಜ್ಞಾನ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರಮನೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ರಾಜಕೀಯ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಡಭೇರುಂಡದ ರೂಪ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಅದರ ವ್ಯಾಪಕ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡ ನಂತರವೂ ಗಂಡಭೇರುಂಡದ ಸಂಕೇತದ ಬದುಕು ಮುಗಿಯಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರ ಕೊನೆಗೊಂಡ ನಂತರ, ಇದೇ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಕೇತವು ಹೊಸ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗುರುತಿನ ಭಾಗವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಒಮ್ಮೆ ರಾಜನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದ ಸಂಕೇತವು ನಂತರ ರಾಜ್ಯದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಸ್ಮಿತೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಹೊಸ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇದು ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬದಲಾದರೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಕೇತಗಳು ಹೊಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಬದುಕುಳಿಯುವ ಅಪೂರ್ವ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಗಂಡಭೇರುಂಡವು ದಸರೆಯ ಒಂದು ಅಲಂಕಾರಿಕ ಅಂಶ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಅದು ಮೈಸೂರು ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಮೃತಿಯ ಸಂಕೇತ. ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ಆರಾಧನೆ ದಸರೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರೆ, ರಾಜದರ್ಬಾರ್, ಜಂಬೂಸವಾರಿ ಮತ್ತು ರಾಜಲಾಂಛನಗಳು ಅದರ ರಾಜಕೀಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಗಂಡಭೇರುಂಡವು ಈ ರಾಜಕೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ದೃಶ್ಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ನಿಂತಿತ್ತು. ಅರಮನೆಯ ವೈಭವದ ಮಧ್ಯೆ ಅದು ರಾಜನ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿತ್ತು.
ಇಂದು ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ರಾಜರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಉತ್ಸವವಲ್ಲ. ಅದು ಕರ್ನಾಟಕದ ನಾಡಹಬ್ಬವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿದೆ. ಅರಮನೆಯೊಳಗಿನ ರಾಜದರ್ಬಾರಿನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಜನರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ರಾಜನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಜನತಂತ್ರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸದ ಸ್ಮೃತಿಗಳು ಮಾಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಅರಮನೆಯ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಗಂಡಭೇರುಂಡ, ರಾಜಪರಂಪರೆಯ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಗಂಡಭೇರುಂಡ ಮತ್ತು ದಸರೆಯ ರಾಜವೈಭವದ ನೆನಪುಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಗಂಡಭೇರುಂಡ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮೈಸೂರಿನ ಗತಕಾಲವನ್ನು ವರ್ತಮಾನದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತವೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ಗಂಡಭೇರುಂಡದ ಕಥೆ ಒಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಪಕ್ಷಿಯ ಕಥೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಕಥೆ. ವಿಜಯನಗರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ನಂತರ ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ರಾಜಲಾಂಛನವಾಗಿ ಬೆಳೆದು, ದಸರೆಯ ರಾಜವೈಭವದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತಿನ ಭಾಗವಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವ ಗಂಡಭೇರುಂಡವು ಕಾಲ ಬದಲಾದರೂ ಸಂಕೇತಗಳು ಹೇಗೆ ಹೊಸ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅಪೂರ್ವ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಮೈಸೂರು ದಸರೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ಅರಮನೆಯ ಬೆಳಕಿನ ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಹಾರಿಬರುತ್ತಿರುವ ಗಂಡಭೇರುಂಡದ ಎರಡು ತಲೆಗಳ ರಾಜಸಂಕೇತವನ್ನೂ ಓದಬೇಕು.
ಲೇಖನ: ಡಾ. ಜಿ.ವಿ. ಮಂಜುನಾಥ, ಉಪನ್ಯಾಸಕರು, ಕೊಟ್ರೆ ನಂಜಪ್ಪ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, ಹೊಳಲ್ಕೆರೆ, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ.
